Na zijn dood kreeg de dodo een dom imago en een knobbel op zijn snavel

De dodo is al 350 jaar uitgestorven, maar zijn beeltenis verandert nog altijd. In films, stripverhalen en prentenboeken worden dodo’s afgebeeld met steeds groteskere snavels. In natuurhistorische tekeningen wordt de dodo juist uniform weergegeven. Dat concluderen Nederlandse en Griekse biologen in een onderzoek dat eind juli verscheen in Historical Biology.

De dodo (Raphus cucullatus) is een uitgestorven loopvogel van het eiland Mauritius. Binnen een eeuw na de eerste beschrijving door VOC-schippers in 1598 was het dier al uitgestorven. Ontbossing en de introductie van ratten, katten en varkens maakten Mauritius onleefbaar voor de duifachtige.

Kenmerkend voor fantasiedodo’s is de extreme knobbel boven op de snavel, constateren de onderzoekers. Hoe ronder en hoger die knobbel hoe beter. En na die knobbel valt de snavel van de getekende dodo scherp, soms recht, naar beneden. In werkelijkheid hadden dodosnavels een rechter verloop: er zat wel een bolling in, maar geen knobbel.

Dodo’s uit het onderzoek. Dodo’s afkomstig uit Douwe Dabbbert (a), The Lonely Dodo (b), Ice Age (c), Le Monde (d), Lulu et le dernier des dodos (e), wapen van Mauritius (f), The Pirates! (g), Dodo de génie (h), logo Société Nationale des Parc Zoologiques (i), logo rockband The Dodo (i), logo nachtclub (k), The Muppets (l)

Dodo’s uit het onderzoek. Dodo’s afkomstig uit Douwe Dabbbert (a), The Lonely Dodo (b), Ice Age (c), Le Monde (d), Lulu et le dernier des dodos (e), wapen van Mauritius (f), The Pirates! (g), Dodo de génie (h), logo Société Nationale des Parc Zoologiques (i), logo rockband The Dodo (i), logo nachtclub (k), The Muppets (l)

De overdreven onhandige dodo-snavel in films als Ice Age en The Pirates! is niet los te zien van het imago als stuntelige vogel die gedoemd is om uit te sterven. „De dodo is een eigen leven gaan leiden als karikatuur van de werkelijkheid”, zegt Alexandra van der Geer, paleontoloog bij het Naturalis in Leiden en eerste auteur van het onderzoek. Ze is gespecialiseerd in uitgestorven eilandleven. „Terwijl de dodo eigenlijk een slanke, fiere en trotse vogel was.”

Sleutelmoment

Van der Geers fascinatie voor dodo-afbeeldingen begon acht jaar geleden toen ze het Douwe Dabbert-stripalbum De weg naar west door Piet Wijn en Thom Roep in handen kreeg. „Die dodo is zo leuk afgebeeld, het dier heeft iets liefs en naïefs.” Sindsdien verzamelt ze dodo-afbeeldingen. „Sommige zijn zo idioot”, zegt Van der Geer, „maar ik herkende ze toch duidelijk als dodo. Ik wilde weten: hoe kan dat?” 179 afbeeldingen bleken er geschikt voor een morfometrische analyse. Voor paleontologen en ecologen is dat een standaardtechniek waarmee vormverschillen tussen soorten in kaart kunnen worden gebracht.

De onderzoekers zien de verschijning van Alice’s Adventures in Wonderland in 1865 als sleutelmoment voor de verbeelding van de dodo. In het boek van Lewis Carroll organiseert een dodo een race die overal mag beginnen en eindigen (zodat ook iedereen wint – het is een metafoor voor politieke bijeenkomsten). De dodo-illustratie van John Tenniel is bijna een directe kopie van een schilderij van Roelant Savery dat te bezichtigen was in Oxford, Carrolls woonplaats. Savery baseerde zijn schilderij waarschijnlijk op studies van een opgezet exemplaar, vandaar dat het dier bol en stijfjes oogt. Anatomisch nauwkeurige tekeningen waren bij het grote publiek niet bekend, zoals de schetsen uit het scheepsjournaal van VOC-schip Gelderland en de Indiase miniatuurschilder Ustad Mansur.

Logo ‘Dodo Pizza’ (2011).

Rockgroep en nachtclub

Vanaf de jaren vijftig in de twintigste eeuw barst de variatie in dodo-snavels los. De dodo verschijnt in animatiefilms, stripverhalen, als pop in The Muppet Show, en komt uiteindelijk ook terecht in logo’s van een rockgroep, nachtclub en een Russische pizzaketen. De animatiefilm Alice in Wonderland van Disney verscheen in 1951, maar Van der Geer kan op basis van haar analyse niet zeggen of deze film aanstichter was van de dodo-boom.

Het gaat Van der Geer er niet om dat dodo’s natuurgetrouw zouden moeten worden afgebeeld. „Over goed en fout doen we geen uitspraken, dat is glad ijs”, zegt Van der Geer. „De wetenschap stuurt, maar de kunsten reageren en interpreteren op eigen wijze.” Dat de dodo een onaangepaste vogel was is bovendien geen verzinsel van kunstenaars: natuurhistorici zoals Buffon typeerden de dodo in 1770 als dom, lang voordat Kinderen voor Kinderen de dodo in 1995 bezongen als „lui en dik en langzaam bovendien”.

Maar jammer vindt Van der Geer het ergens wel, die zotte karikaturen. „Het past toch bij het idee dat de dodo zijn uitsterven aan zichzelf te wijten heeft.” Van der Geers lievelingsdodo is dan ook die van Tim Burton, uit de Disney-remake van Alice in 2010. „Geen sukkel, maar een nobel dier.”

Lees over de dodo die als cadeau naar Japan ging: De laatste dodo was voor de shogun

Source